Um verkefnið


Skólar á grænni grein - Grænfáninn

Skólar á grænni grein er alþjóðlegt verkefni til að auka umhverfismennt og styrkja umhverfisstefnu í skólum. Þeir skólar sem vilja komast á græna grein í umhverfismálum leitast við að stíga skrefin sjö. Þegar því marki er náð fá skólarnir leyfi til að flagga Grænfánanum næstu tvö ár en sú viðurkenning fæst endurnýjuð ef skólarnir halda áfram góðu starfi. Grænfáninn er umhverfismerki sem nýtur virðingar víða í Evrópu sem tákn um árangursríka fræðslu og umhverfisstefnu í skólum. Skrefin sjö eru ákveðin verkefni sem efla vitund nemenda, kennara og annarra starfsmanna skólans um umhverfismál. Verkefnin eru bæði til kennslu í bekk og til að bæta daglegan rekstur skóla. Þau auka þekkingu nemenda og skólafólks og styrkja grunn að því að tekin sé ábyrg afstaða og innleiddar raunhæfar aðgerðir í umhverfismálum skóla. Jafnframt sýnir reynslan í Evrópu að skólar sem taka þátt í verkefninu geta sparað talsvert í rekstri.

Markmið verkefnisins er að:
. Bæta umhverfi skólans, minnka úrgang og notkun á vatni og orku.
. Efla samfélagskennd innan skólans.
. Auka umhverfisvitund með menntun og verkefnum innan kennslustofu og utan.
. Styrkja lýðræðisleg vinnubrögð við stjórnun skólans þegar teknar eru ákvarðanir sem varða nemendur.
. Veita nemendum menntun og færni til að takast á við umhverfismál.
. Efla alþjóðlega samkennd og tungumálakunnáttu.
. Tengja skólann við samfélag sitt, fyrirtæki og almenning.

Landvernd
Grænfánaverkefninu á Íslandi er stýrt af Landvernd sem er aðili að alþjóðlegu samtökunum FEE. Stýrihópur um Grænfána er Landvernd til fulltingis um allt sem viðkemur verkefninu.

Upphafið
Sumarið 2000 gerðist Landvernd aðili að samtökunum Foundation for Environmental Education in Europe (FEEE). Síðan hafa samtökin gerst alþjóðleg og stytt nafn sitt í samræmi við það og nota skammstöfunina FEE. Samtökin sjá um fjögur mismunandi umhverfisverkefni og er Grænfáninn eitt af þeim.
Haustið 2000 skrifaði Landvernd nokkrum stofnunum og aðilum og boðaði til vinnufundar í þeim tilgangi að ræða og meta hvort Grænfáninn félli að þörfum íslenskra skóla og ef svo væri að setja þá fram tillögur um framhald vinnunnar. Hópurinn hélt tvo fundi í október og nóvember og niðurstaða hans var að sett yrði á laggirnar tilraunaverkefni um Grænfánann til tveggja ára. Það hæfist með því að senda öllum grunnskólum á landinu lýsingu á verkefninu og óska eftir umsóknum þeirra sem vildu taka þátt frá byrjun. Gert var ráð fyrir að fara af stað með um fimm skóla. Hópurinn gekk einnig frá framkvæmda- og fjárhagsáætlun til tveggja ára.
Á útmánuðum 2001 var öllum grunnskólum á landinu sent kynningarbréf um Grænfánann og óskað eftir að áhugasamir sæktu um þátttöku og í maí stofnaði Landvernd sérstakan stýrihóp um verkefnið og réð verkefnisstjóra. Tólf skólar sóttu formlega um að taka þátt frá byrjun í verkefninu á Íslandi. Niðurstaða stýrihóps var að svara þeim öllum jákvætt. Strax vorið 2002 voru þrír fyrstu Grænfánarnir dregnir að húni á Íslandi.

Að byrja
Skóli sem hefur áhuga á að taka þátt í verkefninu og vinna að því að fá Grænfána fyllir út sérstakt umsóknareyðublað og sendir það til Landverndar. Þar með er hann skráður sem skóli á grænni grein. Síðan hefst hann handa við að stíga skrefin sjö:
- stofna umhverfisnefnd skólans,
- meta stöðu umhverfismála í skólanum,
- gera áætlun um aðgerðir og markmið til umhverfisbóta í skólanum,
- sinna stöðugu eftirliti og endurmati á umhverfismálum í skólanum,
- fræða nemendur um umhverfismál,
- kynna stefnu sína út á við og fá aðra með,
- setja skólanum formlega umhverfisstefnu.
Þegar þessi skref hafa verið stigin getur skólinn sótt um að fá Grænfánann. Skólinn getur tekið sér þann tíma sem hann vill til að ná þessum markmiðum.
Skólar á grænni grein geta sótt ráðgjöf til verkefnisstjóra Landverndar um allt sem lýtur að þessu starfi. Skólunum býðst að senda fulltrúa á árlega námstefnu um umhverfismál í skólum og Grænfánaverkefnið. Skólar á grænni grein og Grænfánaskólar mynda tengslanet, eiga samstarf og skiptast á upplýsingum.

Gjald fyrir hvert skólaár er 60 krónur á hvern nemanda skólans en þó að lágmarki 8.000 kr. á skóla. Landvernd sendir skólunum reikninga fyrir gjaldinu í febrúar ár hvert.


Skrefin sjö
Skólar á grænni grein þurfa að hafa tekið a.m.k. sjö eftirfarandi skref til bættrar umhverfisstjórnunar til að fá Grænfánann:

1. Umhverfisnefnd.
Umhverfisnefnd starfar við skólann og skipuleggur og stýrir verkefninu. Í nefndinni sitja fulltrúar nemenda (í grunn- og framhaldsskólum), kennara, ræstingafólks, umsjónarfólks, foreldra og stjórnenda skólans. Nefndin á að starfa samkvæmt lýðræðislegum leikreglum og nemendur eiga að hafa þar mikið vægi. Mikilvægt er að nefndin haldi reglulega fundi, þar séu skráðar fundargerðir og séð til þess að nemendum sé leiðbeint um hlutverk sitt sem fulltrúar samnemenda sinna við stjórnun skólans hvað umhverfisstefnu varðar. Þannig gegnir umhverfisnefndin mikilvægu hlutverki í kennslu í lýðræðislegum vinnubrögðum og lífsleikni.

2. Mat á stöðu umhverfismála.
Meta skal stöðu umhverfismála í skólanum t.d. með aðstoð sérstaks gátlista. Matið á að ná til fjölmargra þátta. Nauðsynlegt er að sem flestir nemendur taki þátt matinu.

3. Áætlun um aðgerðir og markmið.
Þær upplýsingar sem matið veitir eru notaðar til að gera áætlun um markmið og aðgerðir. Mikilvægt er að skólar setji sér raunhæf markmið, forgangsraði þeim og hafi í huga að ekki þarf að ná öllum markmiðum í einu - verkefnið heldur stöðugt áfram. Best er að setja sér fá og skýr markmið og gjarnan að einhverju leyti mælanleg.

4. Eftirlit og endurmat.
Stöðugt eftirlit og endurmat á að tryggja að settum markmiðum sé náð, þau viðurkennd og þeim fagnað og ný markmið sett. Þessi þáttur á einnig að tryggja stöðuga umhverfismenntun í skólanum.

5. Námsefnisgerð og verkefni.
Flestir nemendur fá markvisst nám í samræmi við þemun t.d. orku, vatn og úrgang. Allur skólinn tekur mið af verkefninu t.d. með því að spara vatn, flokka úrgang og minnka rusl. Byggja skal á námsskrá eftir því sem við á og bæta viðeigandi þáttum inn í skólanámskrá í samræmi við umhverfisstefnu.

6. Að upplýsa og fá aðra með.
Skóli með umhverfisstefnu hefur áhrif út á við, á sveitarstjórnir, fyrirtæki og samfélag í samræmi við Staðardagskrá 21. Skólarnir eru hvattir til að tengjast öðrum stofnunum til að læra af reynslu þeirra og sérþekkingu. Skólarnir eru einnig hvattir til að hafa samfélagið umhverfis í huga við gerð markmiða. Alls kyns opnar sýningar á verkum nemenda og kynningar í skólanum eða í fjölmiðlum upplýsa samfélagið um framgang verkefnisins.

7. Umhverfissáttmáli.
Skólanum er settur umhverfissáttmáli sem lýsir í stuttu máli heildarstefnu skólans í umhverfismálum og umhverfismennt og framtíðarsýn. Mikilvægt er að sáttmálinn sé unninn í samvinnu allra sem að skólanum standa og að hann sé vel kynntur innan skólans og utan.

Þegar skrefin sjö hafa verið stigin getur skóli sótt um að fá Grænfánann.

Þegar fáninn blaktir við hún er haldið áfram. Nýtt umhverfisráð er kosið sem setur sér ný markmið og keppist við til að skólinn fái Grænfánann endurnýjaðan eftir tvö ár.



Grænfáninn fenginn
Umsókn og skýrsla
Þegar skóli telur sig hafa tekið öll nauðsynleg skref að Grænfána sækir hann um að fá fánann. Fyllt er út sérstakt umsóknareyðublað sem hægt er að ná í á heimasíðu og það sent til Landverndar ásamt skýrslu um starfið í skólanum. Í skýrslunni þurfa t.d. eftirfarandi atriði að koma fram:

1. Umhverfisnefndin
Hvernig var valið í umhverfisnefndina, hverjir eiga þar fulltrúa, hversu oft er fundað, hverjar eru helstu ákvarðanirnar sem nefndin hefur tekið? Gott er að fá dæmi um fundargerðir.
2. Mat á stöðu umhverfismála
Hvernig var staða umhverfismála metin? Var fylltur út gátlistinn? Hverjir gerðu það? Gott er að fá afrit af útfylltum listanum jafnvel eins og hann var áður en hafist var handa og eins á þeim tíma sem sótt er um fánann.
3. Áætlun um aðgerðir og markmið
Hvaða markmið voru sett? Hverjir settu markmiðin? Hvernig gekk að ná settum markmiðum?
4. Eftirlit og endurmat
Á hvern hátt er litið eftir að skólinn haldi ótrauður áfram að settum markmiðum? Hefur staða umhverfismála verið metin að nýju eftir úrbætur?
5. Fræðsla
Á hvern hátt eru nemendur fræddir um umhverfismál? Hafa t.d. verið þróuð sérstök námsverkefni um umhverfismál? Gaman væri að fá dæmi um slík.
6. Kynning á stefnunni
Á hvern hátt hefur skólinn kynnt stefnu sína út á við, með kynningum, foreldrafundum, opnum húsum, útgáfu og fleiru? Hefur umhverfisstefna skólans haft áhrif út fyrir skólann sjálfan?
7. Umhverfissáttmálinn
Skólinn þarf að hafa sett sér umhverfissáttmála og ákveðnar og skjalfestar starfsreglur hvað varðar umhverfismál. Hvernig var sáttmálinn unnin og þær reglur settar, hverjir tóku þátt í að setja þær og hvernig? Nauðsynlegt er að umhverfissáttmáli skólans fylgi með umsókn um Grænfána.
Umsókn skóla og skýrsla þarf að berast til Landverndar að minnsta kosti tveimur mánuðum áður en skólinn óskar eftir að fá fánann og í síðasta lagi fyrir 1. mars ef skólinn vill fá fánann í lok skólaárs.


Mat, heimsókn og Grænfánahátíð
a) Eftir að Landvernd hefur borist umsókn um afhendingu Grænfána les stýrihópur yfir gögn frá skólanum, metur hvort þau eru fullnægjandi og gerir tillögur um úrbætur ef þörf er á. Horft er á hvort skýrslan er heilsteypt og markviss, sýni þróun, segi frá því sem hefur gengið vel og illa og frá vandamálum og lausnum.
b) Fulltrúar úr stýrihópi Landverndar um Grænfána heimsækja síðan skólann, skoða hann og það starf sem þar hefur verið unnið. Heimsóknin hefst oftast á því að þeir ræða við fulltrúa umhverfishóps skólans og fara yfir umsókn og skýrslu skólans ásamt gátlista og meta hvernig til hefur tekist með að stíga skrefin sjö. Fulltrúarnir horfa ekki síst á hvort þátttaka í verkefninu virðist vera almenn í skólanum og hvort nemendur og aðrir sem að verkinu vinna séu þar vel virkir, sýni áhuga og hafi framtíðarsýn. Einnig hvort markmiðum hafi verið náð að mestu leyti en mikilvægt er að þau hafi í upphafi verið sett fram á skýran hátt og tiltölulega vel mælanlegan. Heimsækjendur vilja líka gjarnan sjá að umhverfisstefna skólans sé sýnileg þegar komið er inn í skólann og farið um hann, að þar megi sjá umhverfissáttmála og markmið skólans, verkefni nemenda í umhverfismálum o.fl.
c) Á fundi stýrihóps Landverndar um Grænfána er skipst á upplýsingum um skólana og metið og ákveðið hvort skilyrði séu uppfyllt og skólunum tilkynnt sú niðurstaða.
d) Skólar sem fá Grænfána ákveða í samráði við Landvernd hvenær afhendingin fer fram og skólinn sér um að skipuleggja og boða Grænfánahátíð.
e) Landvernd skrifar viðkomandi sveitarfélagi og tilkynnir um Grænfánaafhendinguna og óskar eftir að sveitarfélagið setji upp fánastöng við skólann ef hana vantar.